Prostata i treningi siłowe

Mężczyźni, którzy regularnie dźwigają ciężary, często pytają: czy ciężkie przysiady i martwy ciąg nie szkodzą prostacie, czy można trenować przy przeroście gruczołu krokowego i czy sport wpływa na PSA. Redakcja zebrała to, co wiadomo z urologii i medycyny sportowej, i oddzieliła realne ryzyka od popularnych lęków.

Prostata: krótko o anatomii i funkcji

Gruczoł krokowy to niewielki narząd wielkości mniej więcej orzecha włoskiego, położony pod pęcherzem moczowym. Przez niego przechodzi początkowy odcinek cewki moczowej, dlatego jakiekolwiek powiększenie gruczołu może wpływać na oddawanie moczu. Podstawową funkcją prostaty jest wytwarzanie wydzieliny, która stanowi znaczną część objętości ejakulatu i podtrzymuje ruchliwość plemników.

Prostata to narząd androgenozależny. Jej rozwój i rozmiar są regulowane przez testosteron, a dokładniej jego aktywny metabolit dihydrotestosteron (DHT), który powstaje pod działaniem enzymu 5-alfa-reduktazy bezpośrednio w tkance gruczołu. Właśnie dlatego leki blokujące ten enzym zmniejszają objętość prostaty przy łagodnym rozroście.

Z wiekiem gruczoł u większości mężczyzn stopniowo się powiększa. Łagodny rozrost gruczołu krokowego (BPH, potocznie — przerost prostaty) jest jednym z najczęstszych stanów u mężczyzn po 50. roku życia. Częstość objawów ze strony dolnych dróg moczowych rośnie z każdą dekadą życia.

Dwa kolejne stany, o których warto wiedzieć sportowcom, to zapalenie gruczołu krokowego (stan zapalny lub zespół przewlekłego bólu miednicy) i rak gruczołu krokowego. Są to różne choroby o różnych mechanizmach, a aktywność fizyczna wpływa na każdą z nich inaczej. Dlatego mówienie ogólnie o „korzyści czy szkodliwości sportu dla prostaty” jest niepoprawne — trzeba rozpatrywać konkretną sytuację.

Co obciążenia siłowe robią z gruczołem

Same w sobie ćwiczenia siłowe nie uszkadzają prostaty. Gruczoł jest chroniony przez kości miednicy i mięśnie dna miednicy, a obciążenie mechaniczne podczas przysiadów czy ciągu przypada na kręgosłup, stawy i mięśnie, a nie na narządy wewnętrzne. Przekonujących danych o tym, że klasyczny trening z obciążeniem wywołuje BPH czy raka, w literaturze naukowej nie ma.

Podczas ciężkiej serii, zwłaszcza z zatrzymaniem oddechu (manewr Valsalvy), gwałtownie wzrasta ciśnienie wewnątrzbrzuszne. Przenosi się ono na pęcherz moczowy i dno miednicy. U zdrowych mężczyzn nie ma to następstw, ale przy osłabieniu dna miednicy, po operacjach prostaty lub przy wyraźnym BPH może prowokować wyciekanie moczu lub dyskomfort.

Pośrednio treningi wpływają na prostatę przez metabolizm. Regularna aktywność poprawia wrażliwość na insulinę, zmniejsza tłuszcz trzewny i stan zapalny ogólnoustrojowy. Zespół metaboliczny i otyłość wiążą się z wyższą częstością objawów ze strony dolnych dróg moczowych, więc dobra forma fizyczna jest tutaj raczej po stronie zdrowia gruczołu.

Osobną kwestią są hormony. Krótkotrwały wzrost testosteronu po treningu jest nieznaczny i trwa krótko, nie zmienia rozmiaru prostaty. Co innego androgeny egzogenne: ponadfizjologiczne dawki testosteronu i jego pochodnych podwyższają poziom DHT i mogą powiększać objętość gruczołu oraz PSA. Tutaj ryzyko stwarza nie żelazo, lecz farmakologia.

Treningi, PSA i badania

Antygen swoisty dla prostaty (PSA) to białko wytwarzane przez komórki prostaty. Jego poziom we krwi wykorzystuje się do badań przesiewowych i monitorowania raka, ale podwyższa się on również przy BPH, zapaleniu gruczołu krokowego i mechanicznym podrażnieniu gruczołu. Dlatego PSA należy interpretować wspólnie z lekarzem i z uwzględnieniem okoliczności.

Najwięcej pytań budzi kolarstwo: długotrwały nacisk siodełka na krocze w części badań wiązano z przejściowym wzrostem PSA, choć wyniki są niejednorodne. Dla treningów siłowych takiego wyraźnego związku nie wykazano. Jednak część urologów radzi powstrzymać się od intensywnych obciążeń, jazdy na rowerze i ejakulacji na 1–2 doby przed badaniem, aby zmniejszyć „szum”.

Dla mężczyzn, którzy stosują lub stosowali androgeny, PSA ma szczególne znaczenie. Wytyczne kliniczne dotyczące terapii testosteronem przewidują kontrolę PSA i badanie palcem przez odbytnicę u starszych mężczyzn przed rozpoczęciem leczenia i w jego trakcie. Gwałtowny wzrost wskaźnika jest powodem do konsultacji z urologiem.

• oddawaj PSA rano, o tej samej porze, w tym samym laboratorium;
• przez 48 godzin unikaj długiej jazdy na rowerze, intensywnego treningu i ejakulacji;
• poinformuj lekarza o przyjmowaniu leków wpływających na androgeny (w szczególności inhibitorów 5-alfa-reduktazy, które obniżają PSA mniej więcej o połowę);
• oceniaj dynamikę, a nie pojedynczą wartość.

Decyzja o badaniu przesiewowym PSA u mężczyzn bez objawów podejmowana jest indywidualnie — po omówieniu z lekarzem korzyści i ryzyk naddiagnozy. Tak zalecają, między innymi, wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego.

Przerost, zapalenie i rak prostaty: rola aktywności fizycznej

Dla BPH aktywność fizyczna jest rozpatrywana jako czynnik związany z mniejszą częstością objawów. Metaanaliza Parsonsa i Kashefiego (2008) wykazała, że mężczyźni aktywni fizycznie mieli niższe ryzyko BPH i objawów ze strony dolnych dróg moczowych w porównaniu z osobami mało aktywnymi. Są to dane obserwacyjne, ale zgadzają się z metaboliczną hipotezą rozwoju przerostu.

Przy przewlekłym zapaleniu gruczołu krokowego i zespole przewlekłego bólu miednicy w niewielkim randomizowanym badaniu Giubileiego i współautorów (2007) ćwiczenia aerobowe zmniejszały nasilenie objawów w porównaniu z ćwiczeniami rozciągającymi. Treningi siłowe trzeba tu dawkować: nadmierne napięcie dna miednicy może nasilać ból u części pacjentów.

Co do raka prostaty, duże badania kohortowe wskazują, że wysoka ogólna aktywność fizyczna wiąże się z nieco niższym ryzykiem postaci agresywnych i lepszym rokowaniem po diagnozie. Związek przyczynowo-skutkowy nie został ostatecznie udowodniony, ale dla pacjentów z rakiem ćwiczenia fizyczne uznaje się za ważną część rehabilitacji.

Szczególnie cenne są ćwiczenia siłowe dla mężczyzn otrzymujących terapię deprywacji androgenowej. Taka terapia obniża testosteron do poziomu kastracyjnego, co prowadzi do utraty mięśni i masy kostnej oraz przyrostu tłuszczu. Randomizowane badania Galvão i Newtona wykazały, że połączenie ćwiczeń siłowych i aerobowych częściowo niweluje te następstwa.

Praktyczne niuanse dla trenujących

Jeśli nie masz objawów, dodatkowych ograniczeń na siłowni w związku z prostatą nie potrzeba. Regularne treningi, prawidłowa masa ciała, wystarczająca ilość płynów i umiarkowane spożywanie alkoholu — to właśnie najlepsza „profilaktyka”, jaką może dać styl życia.

Przy BPH z wyraźnymi objawami warto zwrócić uwagę na technikę oddychania. Zamiast długiego zatrzymywania oddechu w każdym powtórzeniu można częściej wydychać przy wysiłku, zwłaszcza w ćwiczeniach pomocniczych. Warto również opróżniać pęcherz moczowy przed treningiem, aby zmniejszyć dyskomfort związany z podwyższonym ciśnieniem.

Po operacjach prostaty (na przykład przezcewkowej resekcji czy prostatektomii) powrót do ciężarów uzgadnia się z urologiem. Zazwyczaj najpierw pozwala się na chodzenie i lekkie ćwiczenia, a ciężką pracę z ciężarem odkłada się na kilka tygodni. Równolegle wielu pacjentom zaleca się ćwiczenia dna miednicy.

Co do odżywek sportowych: białko i kreatyna nie mają udowodnionego negatywnego wpływu na prostatę. Natomiast preparaty podwyższające poziom androgenów — sterydy anaboliczne, prohormony, część „boosterów” z niezadeklarowanymi składnikami — mogą wpływać na gruczoł i PSA. Wszelkie środki hormonalne — wyłącznie z przepisu lekarza.

Niepokojące objawy, przy których nie warto odkładać wizyty u urologa: utrudnione lub częste oddawanie moczu, zwłaszcza w nocy, słaby strumień, uczucie niepełnego opróżnienia, krew w moczu lub nasieniu, ból w kroczu. Nie można ich tłumaczyć „przetrenowaniem”.

Wnioski redakcji

Treningi siłowe nie szkodzą zdrowej prostacie. Przeciwnie, aktywność fizyczna wiąże się z mniejszą częstością objawów przerostu, a u mężczyzn z rakiem prostaty jest ważną częścią rehabilitacji.

Realne ryzyka dla gruczołu u sportowców są związane nie z żelazem, lecz z nadmierną masą ciała, zaburzeniami metabolicznymi i niekontrolowanym stosowaniem androgenów. Właśnie je warto brać pod kontrolę.

Przed oddaniem PSA lepiej zrobić przerwę w intensywnych obciążeniach i kolarstwie, a wszelkie objawy ze strony oddawania moczu — omówić z urologiem, nie czekając, aż się nasilą.

Polecamy również przeczytać nasze materiały „Badanie andrologiczne: co obejmuje”, „Kolarstwo i zdrowie mężczyzn” oraz „Otyłość i estrogen u mężczyzn”.

Bibliografia

1. Parsons JK, Kashefi C. Physical activity, benign prostatic hyperplasia, and lower urinary tract symptoms. Eur Urol. 2008;53(6):1228–1235.
2. Giubilei G, Mondaini N, Minervini A, et al. Physical activity of men with chronic prostatitis/chronic pelvic pain syndrome not satisfied with conventional treatments — could it represent a valid option? J Urol. 2007;177(1):159–165.
3. Galvão DA, Taaffe DR, Spry N, et al. Combined resistance and aerobic exercise program reverses muscle loss in men undergoing androgen suppression therapy for prostate cancer without bone metastases: a randomized controlled trial. J Clin Oncol. 2010;28(2):340–347.
4. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
5. European Association of Urology. EAU Guidelines on Prostate Cancer. Arnhem: EAU; актуальна редакція.
6. European Association of Urology. EAU Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS. Arnhem: EAU; актуальна редакція.