Metandienon i płodność mężczyzn

Spośród wszystkich następstw przyjmowania sterydów anabolicznych wpływ na płodność mężczyzn jest jednym z najbardziej przewidywalnych, a zarazem najmniej omawianych. Metandienon, podobnie jak inne androgeny, „wyłącza” sygnały sterujące produkcją plemników. Redakcja wyjaśnia mechanizm, możliwe następstwa oraz to, co wiadomo o powrocie do normy.

Jak regulowana jest spermatogeneza

Powstawanie plemników zachodzi w kanalikach nasiennych jąder i jest sterowane osią hormonalną „podwzgórze–przysadka–jądra”. Podwzgórze wydziela pulsacyjnie hormon uwalniający gonadotropiny (GnRH), który pobudza przysadkę do produkcji dwóch hormonów: luteinizującego (LH) i folikulotropowego (FSH).

LH działa na komórki Leydiga, zmuszając je do produkcji testosteronu. Ważne, że stężenie testosteronu wewnątrz jądra wielokrotnie przewyższa jego poziom we krwi — właśnie tak wysoki miejscowy poziom jest niezbędny do prawidłowej spermatogenezy. FSH z kolei pobudza komórki Sertolego, które „odżywiają” rozwijające się plemniki.

Układ działa na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego. Gdy poziom androgenów i estrogenów we krwi wzrasta, podwzgórze i przysadka zmniejszają wydzielanie swoich hormonów. W normie jest to mechanizm stabilizacji, ale przy podawaniu androgenów z zewnątrz staje się on przyczyną zahamowania.

Pełny cykl spermatogenezy trwa około 70–74 dni, a z uwzględnieniem transportu plemników — jeszcze dłużej. Dlatego wszelkie zmiany w jakości nasienia odzwierciedlają zdarzenia sprzed kilku miesięcy, a wszelki powrót do normy mierzony jest w miesiącach, a nie w tygodniach.

Co metandienon robi z tym układem

Metandienon działa na receptory androgenowe, a jego metabolit 17α-metyloestradiol — na estrogenowe. Oba sygnały podwzgórze i przysadka odbierają jako oznakę „wystarczającej ilości hormonów” i obniżają wydzielanie LH oraz FSH. Rezultatem jest spadek własnego testosteronu i, co jeszcze ważniejsze, testosteronu wewnątrzjądrowego.

Sam metandienon nie jest w stanie zastąpić testosteronu wewnątrzjądrowego w potrzebnym stężeniu. Dlatego przy zahamowaniu LH i FSH spermatogeneza spowalnia aż do całkowitego zatrzymania — azoospermii. Ten mechanizm jest tak niezawodny, że androgeny już w latach 90. badano jako możliwą męską antykoncepcję hormonalną (badanie WHO z enantanem testosteronu).

Klinicznie zahamowanie objawia się zmniejszeniem objętości jąder, obniżeniem libido i funkcji erekcyjnej po odstawieniu, a w badaniu nasienia — oligozoospermią (obniżonym stężeniem) lub azoospermią. Przegląd Nieschlaga i Vorony (2015) szczegółowo opisuje te następstwa dla układu rozrodczego u użytkowników sterydów anabolicznych.

Aktywność estrogenowa metandienonu dodaje jeszcze jedno ryzyko — ginekomastię, która jest następstwem zaburzenia równowagi androgenów i estrogenów. Nie wpływa ona bezpośrednio na płodność, ale jest widoczną oznaką głębokiego zaburzenia hormonalnego.

Powrót do normy: terminy i czynniki

U większości mężczyzn po zaprzestaniu przyjmowania sterydów anabolicznych funkcja osi stopniowo wraca do normy. Jednak terminy są bardzo różne: od kilku miesięcy do dwóch lat i więcej. U części osób rozwija się trwały hipogonadyzm, tak zwany ASIH (anabolic steroid-induced hypogonadism), opisany w przeglądzie Rahnemy i współautorów (2014).

Czynniki związane z wolniejszym powrotem do normy to długość i liczba cykli, łączenie kilku leków, wysokie dawki, starszy wiek i obecność problemów z płodnością jeszcze przed przyjmowaniem. Te prawidłowości uzyskano z badań obserwacyjnych, dlatego nie pozwalają dokładnie przewidzieć wyniku dla konkretnej osoby.

Istnieją medyczne podejścia do stymulacji powrotu do normy — na przykład leki działające na poziomie podwzgórza i przysadki lub gonadotropiny. Ale jest to leczenie na receptę, które przepisuje androlog lub specjalista medycyny rozrodu po badaniu. Samodzielne „schematy odbudowy” z internetu nie uwzględniają indywidualnych danych i mogą być niebezpieczne.

Warto pamiętać, że nawet po powrocie poziomu testosteronu do normy spermatogeneza może jeszcze przez pewien czas pozostawać obniżona. Dlatego dobre samopoczucie i libido nie gwarantują powrotu płodności — można to potwierdzić wyłącznie badaniem nasienia.

Badania przy planowaniu dziecka

Jeśli mężczyzna, który stosował sterydy anaboliczne, planuje rodzicielstwo, pierwszym krokiem jest szczera rozmowa z andrologiem. Ukrywanie faktu przyjmowania leków utrudnia diagnostykę: lekarz może stracić czas na poszukiwanie innych przyczyn niepłodności.

• badanie nasienia (najlepiej dwukrotnie w odstępie kilku tygodni);
• LH, FSH, całkowity testosteron, SHBG;
• estradiol i prolaktyna;
• USG moszny i ocena objętości jąder;
• według wskazań — inhibina B, badania genetyczne.

Interpretacją tych badań powinien zajmować się specjalista. Na przykład niskie LH i FSH przy niskim testosteronie po odstawieniu świadczą o zahamowaniu ośrodkowym, natomiast wysokie FSH może wskazywać na uszkodzenie samych jąder — a te sytuacje leczy się zupełnie inaczej.

W przypadku trwałej azoospermii współczesna medycyna rozrodu dysponuje metodami pozyskiwania plemników bezpośrednio z tkanki jądra do wykorzystania w technikach wspomaganego rozrodu. Jednak te procedury są skomplikowane, kosztowne i nie zawsze skuteczne — znacznie prościej jest nie dopuścić do długotrwałego zahamowania.

Wnioski redakcji

Zahamowanie spermatogenezy nie jest rzadkim działaniem niepożądanym, lecz naturalnym następstwem działania androgenów na oś podwzgórze–przysadka–jądra. Metandienon, dzięki aktywności androgenowej i estrogenowej, niezawodnie obniża LH i FSH.

U większości mężczyzn funkcja wraca do normy, ale terminy są nieprzewidywalne, a u części zahamowanie staje się trwałe. Dobre samopoczucie nie jest dowodem powrotu płodności.

Przy planowaniu dziecka najlepszą strategią jest badanie u androloga z poinformowaniem o przyjmowaniu leków.

Redakcja poleca również przeczytać nasze materiały o wpływie metandienonu na własną produkcję testosteronu, o aktywności estrogenowej leku oraz o badaniach kontrolujących zdrowie.

Bibliografia

1. Nieschlag E, Vorona E. Mechanisms in endocrinology: medical consequences of doping with anabolic androgenic steroids: effects on reproductive functions. Eur J Endocrinol. 2015;173(2):R47–R58.
2. Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
3. World Health Organization Task Force on Methods for the Regulation of Male Fertility. Contraceptive efficacy of testosterone-induced azoospermia in normal men. Lancet. 1990;336(8721):955–959.
4. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
5. Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S (eds). Andrology: Male Reproductive Health and Dysfunction. 3rd ed. Springer; 2010.
6. Kanayama G, Pope HG Jr. History and epidemiology of anabolic androgens in athletes and non-athletes. Mol Cell Endocrinol. 2018;464:4–13.